КХОАРТОЙ МАЖИТА МУРАД воккхача йоазанхочун кхолламах дола дош

КХОАРТОЙ МАЖИТА МУРАД воккхача йоазанхочун кхолламах дола дош

Новости - Новости

СЕДКЪИЙ

Седкъий, Седкъий! Уж мича́ра
Хьагулденнад сона-м ха́ц;
Седкъий-ц1аг1а, седкъий-а́ра,
Седкъий доацаш моттиг яц.

Илли санна ловзавувлаш,
Со г1озваьнна лаьтта лел...
Седкъий-дега́ш, седкъий-уйла́ш.
Седкъий-б1аргаш сога дел.

Ла́тт со лаьттан а́бат дешаш,
Б1аргаш загг1е делакъеж...
Седкъий-бераш, седкъий-тешаш,
Раьза долаш сога хьеж.


К1ОРМАЦ

К1ормац, к1ормац, саб1арзденна,
Лел тха ц1аг1а готувсаш;
Дагадеха́, цхьанне ла́мпилг
Хьалсагарга сатувсаш.

Лелаш да из, йиш а еха́, 
Са ца ло1аш, готувсаш.
Дуне миссел долча ц1аг1а
1оха моттиг ца корош.

Согатденна хьувз из к1ормац,
Гонна т1ехьа тувсаш го.
Ва, ма ч1ог1а готта я хьо,
Пено къайла па́рг1а́то.
Цхьаболча́р хиннадаьннад а яхаш, цхьаболча́р хиннада́ла кхийнада́ц укхан а яхаш да г1алг1ай литература. Цхьаболча́р в1алла да́ц а йоах. Ба иштта «к1оарга» х1ама ховраш а цу шоашта ховчунца хьахинна кхетам бараш а.
Цхьацца тхо да а́ла г1ертача на́ха цхьацца оалача иштта оалаш сайна хазандаь, карара кара а телаш, лела цхьацца балхаш сайна дайнадаь ду аз е къамаьл ишта.
Цхьабакъда г1алг1ай литература кхоллараш, моллаг1а а кхыча къаман литература кхоллараш мо, вешта аьлча, литературах литература дераш нах ба, йоазув деш бола нах, цхьацца дуккхача а наьха ча́м бола, ца́рна деза, т1ехьа т1ахуббарашта а дезаргдола балхаш в1ашаг1дехка нах.
Тхо да шоана, тхога хьажалаш, тхо зелаш, тхога б1арг лакхалаш яхаш, шорта хьекхе а ч1оаг1а хьекхе а, ц1оаг1а хьекха е мухь бетта нах ба́ц уж, бовзе, на́ха́ болга а ховш бовзаш а, беце тхо довз-довзац ца а яхаш, цунна а цу муг1арах долча дуккхача кхычоа а сагота а боацаш шортта шоай болх беш бола нах ба, деза а дезаш, керттера а шоашта, шоай дерех-дечох боахка.
Яле й1аьха а яле лоаца а шоашта еннача ха́на.
Цу на́хах ла́тт литература, нийссаг1а аьлча, ца́р кхолламах.
Г1алг1ай литература а ла́тт цу мо болча наьха кхолламах.
Т1аккха, цу тайпа бола нах хиннабий-беций яхе, к1еззига хьажа́ а т1ехьашкахьа юхахьажа ма́ра везац.
Даьра кора-м бергба, хьоже, хиннараш.
Лаьттан букъ т1а хьалла а 1оа а хиннаб а́ла хиннарашца нийсбе тоам а болаш бола нах, вайна ма хетта дукха беце а, хиннаб хьалха д1аяхача ха́на г1алг1ай литературе. Вай доккхал а ду цу наьха. Малав Мута1алнаькъан Хьажбикара, Зязиканаькъан Бахьаудина, Осминаькъан Хьамзата, Янданаькъан Джамалда, Ведажнаькъан Ахьмада, Боканаькъан Ахьмада, Чахканаькъан Са1ида, кхыбарий ц1и йоаккхаш хазача, дог г1оз ца дийннар а ца доалар а меттел дарий-доацарий уйла ца ер, мерзача мезал а мерзах болча морзона ка́д ший кара ба-кх аьнна ца хетар?
«Сийнача лоам керте к1ай кхокха боалаш мо, хьо а́ра йоаларе цу да́де коа т1ара…» («Моакхаза лоамаш») аьнна Чахканаькъан Капитона мо г1алг1ай йо1, хьашттдале моллаг1а йо1, аййаь а малув, аййе а малув?
«Пхьег1а́ т1ара йоахараш гулдаьда́ц шоана, Шун синош чувхадеш к1ома бурч хьерца. «Ца хиннар да дувцар», - аргда́ц сох кхоана, Яздаьд ер сай дега 1откъамий ц1ерца…» («Балан ди») аьнна долалуш дола лаьттан букъ т1а геттара а лоаца ха а яьккха́ д1аваха́ча ший доттаг1чун Чахканаькъан Капитона меттах ч1оаг1а ва́шаш хиннача Пхьилекъонгий Махьмад-Са1ида дар мо къамий а къаман а ба́ла кодабеш дола роман яздаьр а малув, яздергдар а малув? Хьаштдале, Гёте а.
«Хьанна могаргда д1адаха́р юха метта оттаде, Укхаза хьалха мел даьха́р ц1ераш хайна хьоахаде…» («1ажаг1еннача 1арждакхий…») яхача Хьоашалнаькъан 1аьлий дешаца, на́ха́ дезе а ца дезе а, хиннадаьннача а кхы т1ахулаш ла́ттача а хувцамий к1оарга уйла ергйоацар а е воацар а малув?
«Кийнаш т1а мел техкараш Хьаькъал долаш хилча…» («Кийнаш т1а мел техкараш…») яхача Гаьгенаькъан Гирихана дешаца са ца къердалур малув, сона доаг1ий-хьоаг1 е 1отташ дола дош аьнна хеталургдоацар малув?
Т1аккха моллаг1а цу тайпа дуккха а тешалаш вайна дала дола литература дий-деций яхачо фу йоах? Къа да́ц цун, моллаг1а из вале а, селла х1ама ца ховш Да́ла вита́ча.
Юха а ях аз, ба шоана цу тайпа нах!
Даьра ба́ц, цхьацца дарех-доацарех шоаш боахк ца́р яхе а, цхьацца долчун-доацчун хьалхале шоашка ярех уж бале а, дешар дийша́и е дешачунца ча́м хиннеи лувш-м уж. Т1аккха хиланза ца доалачун саготон лувш бий уж? Бац! Сенна лув а ца ховш, шоашта цхьацца хов а́ла г1ерташ, лувш ба-кх, шоай дола-доаца хьинар а лоаца кхетам а оарцаг1а а боахаш.
Тахан, вайна дайза́ даьнна ший балхаш дукха деце а, боккъонца йола поэт а хинна ла́тта «Воагавеш ба дог1ан малх, Шийла да майданна хий…» яхача деша́шца йолалуш йола стихотворени язъяь Коазой 1ашат меттел, «Укх лаьттан бухешкара аьшк доаккхаш доацал-те, вай к1антий дега́шка сийг биса́ боацал-те…» яха цхьа дош а́ларах а, Бешлоама дегг1ал шийна алам бекъа бог1а боаг1аш вола, дагар даь ца ва́ллал дукха йоазув даь а кхы т1а деш воалла а Коазой 1ийса́ в1алла а вувцаш хаза́в а́ла боацача цу на́хах вай фу ду т1аккха?
Даьра цу на́хага вай яха ма яхац г1алг1ай литературах цхьаккха а, укх тахан вай вувцашволча, духхьал вай лакхе хьоаяь лоаца ши стихотворени язъяь хилар бахьан а воккха поэт хиннавар а́ла воаг1ача Кхоартой Мажита Мура́дах ца́рга а́ла а ма да́ц вай цхьаккха.
Цхьабакъда кхы д1а́ха болча на́хага, г1алг1ай литература дезаш а, довзаш а, ца довзар довза г1ерташ а болча на́хага-м ях: ладувг1а, теркалде, хьажа, деша, уйла е, сакъерда, шоай дог а са а хьа́ста.
Хьаь чу шод хинна ла́ттар да́ста Мура́да дешага, цун кхолламга, цун йоазошка, цун балхашка кховда. Вижача ца вуташ, г1аттача ца вуташ дега юккъе къувлача, мича́ра денад ца ховча к1арцхилга ду лазар дайде, дошаде цун лоацача дувцарашка кхайде.
Д1аьхеи шереи, дарий-доацарий орг а хинна, ла́ттача дуккхача наькъашта юкъе х1а́ране алхха ший ма́ра доаца наькъа та́килг лохача г1о хургда моллаг1чоа а цо ший доккхача дега к1оаргача к1оаргаленашка а кхувдаш, дийхка́ча суртех.
Оалар хаза волча, гур деша волча моллаг1чоа ях аз-м!
Дикеи вои, хозеи ийрчеи дарашта юкъера г1ай миштад гургда, г1алг1ай ковнаш-карташ мишта хиннад гургда, везачоа е езачоа везар е езар мишта вийза́в е йийзай, тохачоа тоаханза а ца йоалаш тохаш йола баргал мишта тохаш хиннай, адамашта йикъера, ер хийреи ер кхоачареи аьнна доацаш дола, хьашташ-ча́маш гургда, шоайцунца бола наьха безам мишта боккха а ч1оаг1а а хиннаб гургда Мура́да тайп-тайпа́рча жанрех дола дале д1аьха а дале лоаца а долча дувцарий сурташка хьежачоа.
Мохк ба шоана гургбар Мура́да кхоллам бовзачоа! Къам да шоана довзаргдар цун боккъонца йоазанхочун бар санна болча хозача меттага г1олла. Ший дуккхача оамалашца, кхетамашца, декхарашца, дехкамашца, наькъашца, наькъа такилгашца тхьовре а хинна даьнна къам.
Хиннарий-тиннарий юхьигаш-духьигаш, цар етта ч1овгаш, хьувзаду ткъа́маш, хьалла-1оа кхувдар гойт Мура́да ший лоаца а д1аьха долча балхашца, уж хиннараш-тиннараш хиннад вайга тахан яхача наьха сибаташ гойт.
Цхьацца дарашка хьажача г1алг1ай литература хозаг1а йолча оаг1онашца дувзалуш а цхьацца дарашка ладег1ача г1алг1ай литературе керда да а́ла дола дош оалаш а, уйла хьоаеш а, бокъонца волча йоазанхочо-духлохамхочо довзийташ дола кхетамаш кхоллаш а долча Мура́да кхолламах кхе, кхета декхар волаш санна хетт сона тахан воккхеи з1амгеи аьнна къоаста ца веш ше г1алг1а́ ме вар. Х1ана хет? Воккхача йоазанхочун кхолламах йоаллача хьоаналах 1аба г1ертарал ча́м болашаг1, толашаг1 х1ама хургда аьнна ца хетандаь. Ше г1алг1а ва аьнна хетачоа, ше г1алг1а ва ала г1ертачоа.
В1алла а дагардаь ца валлал дукха да а́ла йиш я Мура́да ший балхашца хьеду а дувца а х1ама́ш. Т1аккха дувца а мишта дувц?
Йоккхача говзалца, к1оаргача кхетамца!
Цудухьа ях аз: Кхоартой Мура́д боккъонца вола йоазанхо ва.
Цхьан цун лоацача дувцарга кховдаргда вай, из дош даьссса текъа ца дита.
Дуккхача ха́на денз таксист а волаш болх беш хьавоаг1а Осма́н. За́лиха́н а яйза́яр цунна цкъа моцаг1а ший балха т1а г1олла. Хоза дезал а кхийна таравер д1атар а ваь маьре яха езаш йиса́ цхьа йо1 а йолаш ва́хар из ший сесагаца. Цхьабакъда цхьан дийнахь нийсданнача цхьацца дарий-доацарий юхьигаш ер ший йо1 Лейла́ йига воаг1а з1амига саг а цун новкъост а воалавеш бус ха яха́ча ха́на ший коа кхоачаваьвар. В1алла а дага ца хинна ка шийх йийттаяле а, даьра д1а-м бигар йодаяь юга ший йо1 ийца́ болха кагий нах баха беззача Осма́на. Дукха ца говш йодаяь йига́ча сага́ тоама баьхкача на́ха́ йи1ий да́с, Осма́на, в1алла а г1арта ца г1арташ жоп а ма дадар.
Цхьаккха а г1алг1а́чун кхетамца хила йиш яц укх тайпа х1ама а́ла мег хийла сага. Хаза́да́ц, а́ла, е мо дар цхьаннахьа а ц1аккъа хиннад аьнна, хила йиш я, аьнна. Бокъо а я цу наьха ишта хета а иштта а́ла а.
Цхьабакъда автора дувцашдар хиннада́ц аьнна-м хетаргда́ц цун йоазонга кхайда́чоа.
Хургдар хинна а даьнна, водар шо-шоай чу а ваха́ шоаш цхьаь бисача, к1еззига везвала мегацарий хьо йоах, в1алла а дага ца хиннар даь яха яле а, йоа1ах дог лазача За́лиха́на ма́рага. Тоама баьхкача на́ха́ укхо денна жоп а́тта а сиха а деннад аьнна хеташ я из. Осма́на х1аьта из х1ама хьат1аэцац, со санна везлора из раьза а йолаш д1аяхача, яхаш. Йо1 ше раьза а йолаш яхай яха дош на́нна мегац. Х1аьта вокхо, сона из хов, айса д1а а йига́ йоддача 1ояьккхандаь йоах. «Саг къавелча, хьаькъалах талх яхар бакъхиннад хьона», - йоах За́лиха́на дувцара т1еххьарча дешаца, ше т1еххьара хиларца Осма́на къайле на́ха́ йовзарг ца хилара тешал мо долча.
Г1алг1ай 1аьдалах найц уст-даьна гучавоалача мичав. Цул сов хиннаваьннача найца новкъост а ва́ц юхь т1ара ер шийна б1аргавайнав а́ла йиш йолаш, вайна вале а укхан-м мекхаш ма дий, кхоана юха «хьат1адохка» дезаш. Т1аккха мишта ховргда кегийча на́ха́ йо1 югаш акха́рца хиннар акха́р йига́чун да́ хинналга.
Ма1ан к1оаргеи чулоацам боккхеи-м даьра ба, ше доккха деце а, укх «Совг1ат» ц1и йолча дувцара. Дуккхача ха́на денз, мар-сесаг а хинна ши саг в1ашаг1кхетача метте, хийла хила ца дезар хулаш хиннарий уйла йича, в1алла дувцалга а доацаш боккха ба а́ла боаг1а мах.
Керттера а овхота вайга а́ла г1ертачун уйла: йо1 кхийна да́ мел сабаре хила веза, мел хьаькъал эш цу сага́ ц1аьхха́ долчунца йи1ий ираз ца доаде а, эшараш цаэшараш хьалха доахаш а, ца доахаш а, хаьтта́и аьннеи доацаш дена х1ама бахьан нах даькъазба́ха тарлучох лоравала а.
Вешта аьлча, ираз а долаш ба́ха ховша г1ерта нах кега ца бе даьра доккха хьаькъал ма эш! Из да, ма дарра аьлча, овхота, ха́ддаш, ший дешах кхетаргволчунга а́ла г1ертар!
Кхолламхочун йоккха говзал я Мура́да «Совг1атаца» вайна гур. Юххьанца из дувца воаллар Осма́неи За́лиха́неи дог-безам ма дий аьнна хеталу. Цхьабакъда кхасташ ла́ттар дуккха к1оаргаг1а а чоалханег1а а да. Лейлай даьи- наьнеи в1а́шаг1кхетар а, цар ма́р-сесаг а хинна ба́ха ховшар а, кхебаь баьнна дезал д1атарбир а дувцара юхьиг ма́ра яц, Лейлай д1аьхача ва́хара юхьигага кхоачавеш йола. Ма дарра оале, багенца дукха вейна ше хьайовзийттал еце а, Лейлай ва́хара юхьигах дола дувцар да ер, иразе а беркате а ше хург хилара тешал дола.
К1езига-м да цу х1амах дешашвар кхетавеш а цу уйланга из вугаш дар а дувцар т1а, дизза ше дале а.
Деша́ш к1езига да ях аз, уйла к1оарга а йоккха йолча дувцара.
Хьадагадохал, За́лиха́н Осма́на́ йовзар мишта хилар. Т1аккха д1а́ цхьа за́ма яьлча, дуккха а шераш д1аихача Лейлайх кхийттача з1амигача сага оамалаш миштий хьажал. Даьра я саг визза́ хилар гойташ-м. Мишта сагота ва из шийга йоаг1аргья аьнна дош а денна, хьежаш яг1а йо1 йолча кха́ча, фухха хуле а, ший дош кхоачашде мел кийча ва из. Осма́на́ дика ма хой, ший ха́на йо1 еза а енна, ше мишта кхийстар. Т1аккха Лейла́ шийга хьежаш вар а веций иштта ший ха́на ер мо сагота. Водача д1а ца кхаьчача Осма́на́ мича хов ше мича вода, йо1 йодаеча водалга хой а. Т1аккха а, хьажал, малий ховш йоаца йо1 йигийта а из раьза ца хилар гаций, цо, 1а со 1ехавой, аз хьай нихь доккхаддолга ха́лахь яхача дешаца.
Цхьабакъда йо1 йодае водача з1амигача сага́ «нихь» а фуд?
«Х1анз са дег чура сурт хьона горе, «ак» аргда́цар 1а сога», - йоах цо, цхьаккха да́ла оарц а доацаш виса́ча, ше йодаяь йига г1ертача йи1ий даьга. Мича хов цун из малув. Малув ховш воацча сагага из къамаьл з1амигача сага дир, цун сагота хилара тешал ма дий. Ше хьоча наькъа сакхувш воаца Осма́н халла новкъа воал, з1амигача сага боага кер шийна гундаь. Цу сурта йоаю йодаеш яр ший йо1 йолга хейча Осма́нах яьнна бирса-дарха ц1и а.
Фуд ер? Даь мелал йий ер?
Янне а яц. Да́, йи1ий да́, боккъонца ший хила дезача доккхача к1оаргача хьаькъала да́ хилара тешал да, да́ вола саг, моллаг1ча а дезалхочун да́ вола, лакхача ла́г1а́ т1а воаха куц а сибат а да.
Цу тайпа сурт диллал хинна Мура́д воккха йоазанхо ва ца аьлча нийсса а дац!
Мура́да йита́р йоккха т1ехьле я: «Дошо ц1ий», «Тени» яхача романел совг1а, повесташ, массехк б1аь д1аьха а лоаца а дувцар, эссеш, фаьлгаш, стихаш. Ший чулоацамга, кепага, к1оаргача уйланга, адамий дегашка дужаш хиларга хьажача х1анз вай дувца «Совг1ат» мо, дийца́ а ца дусаш, дуккхача а ха́на дувцаш, да́шха дезаргдарех хетт сона х1ара цун кхоллама дош. Тайп-тайпа́рча цун балхий духхьала ц1ераш а ма йий дукха х1ама хьалхадоахаш я а́ла йиш йолаш. «Т1олхажа Т1егал», «Шаькъалоатторг», «Наьна дог», «Томии Тамии», «Дайна ираз», «Хьайра», «Можах а ваьлар, йо1ах а ваьлар», «Сонтало саг воагаву», «Юхаваха ца везаш», «Чопилг», «Денал», «Лампочка», «Сога хьахьежар», кхыдараш. Цул совг1а, духхьал дувцарий турпалий ц1ераш яха эттача а, диц а данна, д1адаьннад аьнна хета х1ама́ш укхо мел хьеду-м в1ала дувца а мича деза.
Мура́да эрсий метта долча балхашка ца кховдаш лаьрхх1а 1а со. Цхьабакъда цун «Стройная песня камней» яхача балхага ца кхайдача нийса хургда́ц. Къаьстта́ а цу юкъерча укх дешага: «Великий Рим увековечил себя не только великими творениями, но и тем, что вознес до небес имена творцов…»
Фуд со укх дешаца а́ла воаллар? Кхоллар кхоллаш хиннарий ц1ерашца вай гаргалол еце, лоха дусаргдолаш санна хийтта а ца 1еш, вай цхьаккха х1ама а доацаш, дусаргда аьнна хетт сона. Х1аьта кхоллар кхоллаш вар а́ллал хиннарашта юкъе Кхоартой Мура́даца нийсбе бараш дукха хиннаб а хургба а яхац аз.
«Фаьлгаш дукха дезаш вола саг во хила йиш яц, зовза хила йиш яц. Дикадар котда́ларга сатувсаш ва́х из» , - йоах Мура́да.
Кхоартой 1ашата Мура́да «Хержараш» яхача кинишка́ ше язъяьча хьалхаленца къаьстта теркал даьд из дош цун фаьлгаш хьоадаьча метте. Цунах д1ахетта ях аз, сай къамаьл дерзадеш: Кхоартой Мура́да кхолламах кхета а вакха а вар визза́ саг а визза́ г1алг1а́ а ва́ц а́ла йиш яц.

Яндакъонгий Мувса, Россе таржамхой Юкъарчен доакъашха, юридически 1илмай кандидат
Интересная статья? Поделись с другими: